Tański Janusz (właśc. Jan) Stanisław (1864–1899), nauczyciel, działacz socjalistyczny.
Ur. 6 IV (25 III st.st.) w Żychlinie (pow. kutnowski) w rodzinie szlacheckiej, był synem Wojciecha (1835–1885), od r. 1852 aplikanta, w l. 1866–7 pomocnika komisarza ds. włościańskich, od r. 1876 pomocnika w Wydz. Wojskowo-Policyjnym Urzędu Powiatowego w Płocku, a od r. 1878 sekretarza ds. kwaterunkowych w płockim magistracie, oraz Walerii z Tholibowskich. Miał siostry: Władysławę Elżbietę (ur. 1861), Stanisławę (ur. 1863) i Władysławę (zm. 1878), oraz braci: Wacława Konstantego (ur. 1867), Maksymiliana Stanisława (ur. 1870) i Stefana Marcina (ur. 1875).
Zmagając się od dzieciństwa z wrodzoną wadą serca, T. w r. 1885 zdał maturę w gimnazjum gubernialnym w Płocku, a następnie studiował na Wydz. Matematycznym Uniw. Warsz. Związał się na krótko z powstałym w r. 1886 tajnym Związkiem Młodzieży Polskiej «Zet», po czym działał w ruchu socjalistycznym, m.in. w Tow. Oświaty Ludu Miejskiego. Wg Stanisława Trusiewicza należał do Socjalno-Rewolucyjnej Partii Proletariat (tzw. II Proletariat), ale brak potwierdzenia tej informacji w innych źródłach. W porozumieniu z organizującymi się w Warszawie nielegalnymi kółkami robotniczymi zakładał na przełomie r. akad. 1888/9 z Ignacym Dąbrowskim i Józefem Alojzym Beckiem kółka samokształceniowe wśród młodzieży. Opierając się na nich współtworzył od poł. 1889 tajny Związek Robotników Polskich (ZRP), który odrzucał stosowanie terroru w walce politycznej i zalecał prowadzenie akcji uświadamiających i ekonomicznych oraz tworzenie samopomocowych Kas Oporu. Z kółkiem socjalistycznym, zawiązanym przez studentów rosyjskich Uniw. Warsz., T. agitował za poparciem rozpoczętych 23 II 1890 wystąpień studenckich w Rosji.
Po ukończeniu w r. 1890 studiów podjął T. jesienią t.r. pracę nauczyciela matematyki w Kielcach. Z ramienia ZRP uczestniczył w r. 1891 w pertraktacjach w sprawie połączenia Związku ze Zjednoczeniem Robotniczym Edwarda Abramowskiego, powstałym w wyniku rozłamu w II Proletariacie; fuzja nie doszła do skutku. Publikował artykuły w ukazującym się od stycznia do kwietnia t.r. pod redakcją Ludwika Krzywickiego legalnym piśmie socjalistycznym „Tygodnik Powszechny”, faktycznym organie ZRP. Gdy na skutek zdrady stolarza Edwarda Benzefa aresztowano w Warszawie większość działaczy i kierownictwa ZRP, w Kielcach nocą z 23 na 24 XI 1891 przeprowadzono rewizję u T-ego. Mimo braku dowodów, został 27 XI t.r. aresztowany i osadzony w X Pawilonie Cytadeli warszawskiej. Po zakończeniu śledztwa 16 X 1892 (zamknięte 12 IV 1893) został warunkowo zwolniony za kaucją 600 rb. Pozostał w Warszawie, gdzie wrócił do pracy nauczycielskiej, a w r. 1893 współorganizował socjalistyczne Koło Młodych Drukarzy. Na mocy najwyższego ukazu z 28 XI 1894 został skazany na sześć miesięcy więzienia, a następnie dwa lata jawnego dozoru policyjnego, bez prawa pobytu w Król. Pol., Kraju Północno-Zachodnim (Litwa, Białoruś) i Południowo-Zachodnim (Ukraina), a także w rosyjskich miastach uniwersyteckich. Osadzony 6 XII t.r. w warszawskim więzieniu Pawiak, został 11 I 1895 przewieziony do Petersburga, a następnie do Rygi. Uwolniony spod dozoru policji, 28 IX 1896 wyjechał za granicę, gdzie uzupełnił wykształcenie techniczne, m.in. w Wiedniu, Darmstadcie i Genewie. Następnie wrócił do Warszawy. Zmarł tam 6 XI 1899 na chorobę serca, został pochowany 12 XI na cmentarzu Powązkowskim; w jego świeckim pogrzebie uczestniczyli masowo robotnicy polscy i żydowscy, pięćdziesięciu z nich wytoczono w kilka dni później sprawę sądową.
T. nie założył rodziny.
W r. 1902 PPS wydała w Londynie broszurę „Międzynarodowa solidarność proletariatu. Wydawnictwo poświęcone pamięci Janusza Tańskiego”, zawierającą napisany przez Stanisława Grabskiego życiorys T-ego.
Cmentarz Powązkowski w Warszawie, W. 1984; Ilustr. Enc. Trzaski, V; Kormanowa, mater. do bibliogr. 1866–1918 s. 84, 96; Papierowski A. J., Stefański J., Płocczanie znani i nieznani, Płock 2002; Sempołowska S., Przewodnik po Powązkach, W. 1934 s. 54; W. ilustr. enc. Gutenberga, XVII; – Grochowska K., Władze gubernialnego miasta Płocka w latach 1866–1888, „Roczn. Maz.” R. 17: 2005 s. 151 (dot. ojca); Kochanowski J., Zapomniany prezydent… Życie i działalność Ignacego Boernera 1875–1933, W. 1993; [Kulczycki L.] Mazowiecki M., Historia ruchu socjalistycznego w zaborze rosyjskim, Kr. 1903 s. 145; Łukawski Z., Polacy w rosyjskim ruchu socjaldemokratycznym w latach 1883–1893, „Zesz. Nauk. UJ” 1970 z. 31 s. 115; Postępowe organizacje młodzieżowe w Warszawie 1864–1972, Red. B. Hillebrandt, W. 1988; Radlak B., Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy w latach 1893–1904, W. 1979; Rzepa K., Socjaliści polscy w Niemczech do 1914 roku, W. 1986; Tych F., Związek Robotników Polskich 1889–1892, W. 1974; Żychowski M., Bolesław Limanowski (1835–1935), W. 1971; Życie i praca Marii Paszkowskiej. Księga Pamiątkowa, Red. L. Wasilewski, W. 1929 s. 4, 58; – [Dąbrowski J.] Grabiec J., Czerwona Warszawa przed ćwierć wiekiem. Moje wspomnienia, P. 1925; Humnicki A., Wspomnienia z lat 1888–1892, W. 1907 s. 10, 15, 26; Koszutski S., Walka młodzieży polskiej o wielkie ideały. Wspomnienia z czasów gimnazjalnych i uniwersyteckich: Siedlce, Kielce, Warszawa, Kijów, Berlin, Paryż (1881–1900), W. 1928 s. 22, 51; Krzywicki L., Wspomnienia, W. 1958–9 II–III; [Malinowski A.], Materiały do historii PPS i ruchu rewolucyjnego w zaborze rosyjskim, 1893–1904, 1893–1897, W. 1907 I 142–4; toż, 1898–1901, W. 1911 II 58; Strożecki J., Warszawa 1887–1891, „Arch. Ruchu Robotn.” T. 4: 1977; – „Przedświt” 1894 nr 12 s. 24; „Z pola walki” 1958 nr 4 s. 244, 1959 nr 1 s. 182, 208, 1966 nr 1 s. 169, 1973 nr 1 s. 18, 1974 nr 4 s. 229, 1975 nr 1 s. 107; „Z pola walki” (Moskwa) 1927 nr 4 s. 24, 1930 nr 9–10 s. 189; – Nekrologi z r. 1899: „Przedświt” nr 1, „Robotnik” nr 34; – AAN: sygn. 9257 poz. 2 s. 2–3 (PZPR, teczka osobowa Lucjana Ciechanowicza); AGAD: sygn. 1896 k. 1, 6–7, 18, 24–5, 29, 50, 58, 61, 69–70, 132, 138, sygn. 1917 k. 1–5, 7, 24, 28, sygn. 1934 k. 11–13, 47–54, 59, 77 (Prokurator Warsz. Izby Sąd.); AP w W.: sygn. 17 k. 4v, 27–8, 56–8, 70, 71–2, sygn. 86 k. 32 poz. 22, k. 59 poz. 34, sygn. 219 T. I k. 135–40, 233 (Warsz. Gubernialny Zarząd Żandarmerii).
Alicja Pacholczykowa